I Aitutaki nei, konei ite opati o te Tuanga Taporoporo, Tauturu, kua rauka mai e 43 peapa ture Tuanga Taporoporo, Tuanga Atupaka, Autara akakite (ESD) i teia mataiti, akaari’anga ite turanga ketekete ote akakite’anga korero tei topiri’ia kite Tuanga Taporoporo.
Ko the peapa ture, Tuanga Taporoporo,Tuanga Atupaka, Autara Akakite ESD koia te takai’anga mua kia akatau’ia, na teia e akapapu mai kare teia rare e ta manamanata ite Tuanga ote Taporoporo. Me inangaro tetai uatu tangata ite patu me kore ite tieni’anga ki runga ite enua, ka anoano’ia koe kia akaki i tetai peapa ture Tuanga Taporoporo,Tuanga Atupaka, Autara Akakite ESD, kia rauka ite Tuanga Taporoporo (NES) ite raverave, akatau, eaa te tukino ka tupu. Ka inangaro’ia kia paunu’ia eaa te turanga, eaa te tuanga rare ka tupu ki toou enua.
I roto i te 43 peapa ture, 29 e Tia/Ture 1 (Tier 1) -rarerare’anga paunu’anga rikiriki, kare te rare e takinokino ite Tuanga Taporoporo. Tetai akatau’anga, tama’anga ite vo au, kia rauka iakoe ite na runga i toou enua ete akatau i toou tuanga enua, i runga i te ngai tika. E 8 Peapa Ture e Tia/Ture 2 (Tier 2), ka anoano’ia ite akatau, tirotiro meitaki. Akatau’anga mei te tama, patu’anga are i runga ite ngai tiketike ete ngai vai. E 1 Peapa Ture e Tia/Ture 3 (Tier 3), teitei tona tukino – koia oki kote akaneke’anga ite Peapa Ture ote uapu o Arutanga ki tetai 1 maitaiti akaou. E 5 au atu enua, tei aere mai ite uiui marama, note tetai au parani ta ratou e moemoea nei, kare i papu meitaki ake. E rai rae te au tangata e aere mai nei ite ui marama no tetai uatu au maramarama mei te akaneke vaangatini poitini (asbestors), note retita’anga ite pakau rikiriki ete pakau rarai (bulky and e-waste), tipu’anga pu rakau, tutungi’anga paratiki (plastic) e tetai au mea e takinokino nei i to tatou ora natura, ripoti akamatakite, patou’anga note makamaka’anga tita.
Ko teia au Tia/Ture 2 ete 3 (Tier 2 & 3 peapa ture Tuanga Taporoporo, Tuanga Atupaka, Autara Akakite ESD’s ko te uriuri’anga, atui’anga teia i te piringa kite Aronga Mana ote Tuanga Taporoporo o Aitutaki nei, ite tauturu’anga, akamarama’anga eaa te ka tupu, eaa te puapinga, i runga ite mana tikaanga a te Tuanga Taporoporo. Ko ratou tetai au tangata maramara, puapinga ite tiaki, arataki, uriuri’anga te tika, i teia tuanga rare i roto ite Tuanga Taporoporo. Ko teia te au Aronga Mana ote Tuanga Taporoporo o Aitutaki nei
Strong Community Interest in Environmental Compliance on Aitutaki
The Aitutaki office of the National Environment Service has received 43 Environmental Significance Declaration (ESD) forms so far this year, showing strong community engagement with environmental protection.
An ESD is the first step in checking whether a proposed project could harm the environment. When someone wants to build or make changes to their land, they must submit an ESD so NES can assess the impact and decide what level of review is needed.
Of the 43 submissions, 29 were Tier 1 – small-scale activities with low risk to the environment. A common example is clearing vo au for better access and improve views of the section. Eight applications were Tier 2, which needed closer checking – like clearing on sloping lands or wetlands. One project was Tier 3 – high risk – and was the extension of the Arutanga Wharf permit.
There are also 5 enquiries from landowners who’ve told us about planned work but are still finalising their information. We have also received a high number of general enquiries from people seeking advice with a range of questions from safe asbestos removal, bulky and e waste registrations, tree cutting, burning of plastic and hazardous waste and littering complaints.
All Tier 2 & 3 ESD applications are reviewed in partnership with the Aitutaki Environment Authority, who helps ensure development happens responsibly and in line with environmental standards. Their local knowledge and leadership plays an important role in NES decision-making.

Tupuariki Puna – Public Sector representative and Chair
Mayor Nick Henry – Aitutaki Island Council
Toa Isamaela – MP Amuri Ureia
Tereapii Maki Kavana – MP Arutanga, Reureu, Nikaupara
Teokotai Herman – MP Tautu, Vaipae, Vaipeka
Mataiti Pitomaki – Public Health Representative Te Marae Ora
Richard Story – Conservation NGO Representative
Tuaine George – Vaeruarangi Ariki Aronga Mana Representative